Tôi đến với các tác phẩm của Dương Thùy Dương không mang sẵn trong đầu một tiên kiến. Không phân biệt. Không kỳ vọng. Không thù tạc. Không “định ước”. Tất cả thuần túy chỉ là năng biểu thị giác của nghệ thuật được nhận thức thông qua cảm năng (sinnlichkeit). Rồi từ kết quả cuối cùng của quá trình suy tưởng (gedacht/denken trong tiếng Đức) đó, gạch một vạch nối tới chính bản thể của tác giả, để nhằm trả lời cho câu hỏi, “Dương Thùy Dương, cô là ai?”

Trước đây, khi viết bài phê bình về âm nhạc của bậc thầy dương cầm Nga Sergei Rachmaninoff, tôi đã đắn đo và cuối cùng lựa chọn ba từ khóa – lãng mạn, lưu vong và hoài niệm. Nó đến từ lời giãi bày của ông trong bài phỏng vấn trả lời Leonard Liebling của tờ The Musical Courier năm 1939, khi ông mới đặt chân sang Mỹ (“Tôi cảm thấy mình như một hồn ma vất vưởng trong thế giới đã trở nên xa lạ. Tôi không thể gạt bỏ đi lối viết cũ, và cũng chẳng thể có được lối viết mới. Tôi nỗ lực vô cùng để cảm nhận được âm nhạc ngày nay, nhưng tôi không thể thẩm được chúng”). Sự xê dịch giữa không gian địa lý, luôn đi cùng với một sự xê dịch, hoặc là đứt gẫy, lớn lao hơn về tinh thần và căn cước văn hóa. Giống như người Việt trong nước và người Việt ở nước ngoài vẫn thường bị khu biệt bởi thuật ngữ “hải ngoại” (thế giới hải ngoại, văn học hải ngoại, âm nhạc hải ngoại…). Mặt khác, ngày nay chúng ta trở nên quen thuộc với những định ngữ như “công dân toàn cầu,” hay “nghệ thuật không biên giới,” song, trong chính thứ môi sinh hay ngôn ngữ tưởng như phổ quát vô hằng tận đó, có những người nghệ sĩ cô đơn giữa không trung. Những nghệ sĩ cô liêu này cũng xuất hiện khi họ không tìm về cội nguồn, bản sắc hay dân tộc tính để ly khai hoặc khác biệt thế giới. Với họ, câu chuyện không phải là giọt nước gộp vào đại dương, hay biển cả đi vào giọt nước, tự thân họ là bể khôn dò. Dương Thùy Dương, dường như là trường hợp như vậy.

Chúng ta đang đề cập đến những nghệ sĩ lơ lửng trên không trung – họ không thuộc về một sinh quyển hay lãnh thổ cố định. Ở châu Âu vào thời điểm thế kỷ XIX, có một châm biếm vui phổ biến: “người Anh làm chủ trên biển [chỉ hải quân Anh], người Pháp làm chủ mặt đất [chỉ quân đội Napoleon], còn người Đức thì làm chủ trên trời [với các nhà siêu hình].” Những nghệ sĩ, theo quan niệm này, cũng thuộc về địa hạt siêu hình. Họ đứng ngoài mọi ranh giới, tư tưởng vượt xa mọi thực tại hữu hình, tạo ra thế giới nghệ thuật của riêng mình mà không cần đến bất kỳ yếu tố địa lý hay văn hóa nào để khẳng định bản sắc. Như các nhà siêu hình học, họ sáng tạo nên một không gian phi thời gian, phi địa lý, nơi các hình thái nghệ thuật tự do và những khát vọng tinh thần được thăng hoa mà không bị chi phối bởi các giới hạn vật chất hay truyền thống.

Xem Catalogue Triển lãm