Kiến tạo một vũ trụ nữ tính: Cơ thể, ký ức và thế giới khác trong thực hành của Iris Sa

Thực hành của Iris Sa (Phượng Nguyễn, sn.1998) được xây dựng trên sự giao thoa giữa hiện thực huyền ảo, giấc mơ và những hình thức tưởng tượng mang tính vũ trụ học. Trong các tác phẩm hội họa và gốm, nghệ sĩ kiến tạo một thế giới trong đó phụ nữ, động vật, thực vật và những sinh thể lai tồn tại bên ngoài những quy luật ổn định của thực tại. Không gian này không chỉ là một bối cảnh tưởng tượng, mà trở thành một phương thức để nghệ sĩ khảo sát bản thể, ký ức, thân phận nữ giới và những quan hệ giữa con người với tự nhiên. 

Một trong những đặc điểm nổi bật của thế giới ấy là sự hiện diện áp đảo của phụ nữ. Tuy nhiên, hình tượng phụ nữ trong tác phẩm của Iris Sa không được xây dựng như một biểu tượng đơn nhất của nữ tính. Họ xuất hiện trong nhiều trạng thái tâm lý và hình thái tồn tại khác nhau: khi là người mẹ, khi là một cơ thể bị tổn thương, khi là một chủ thể quan sát, khi là một sinh vật gần với thế giới tự nhiên, hoặc như một phiên bản khác của chính nghệ sĩ. Thông qua những biến đổi về tỷ lệ, màu sắc, tư thế và hình thể, Iris Sa liên tục đặt câu hỏi về tính ổn định của bản dạng: điều gì tạo nên một con người, một người phụ nữ, hay một “cái tôi”?

Trong thế giới của Iris Sa, người phụ nữ không còn tồn tại đơn thuần trong những không gian xã hội quen thuộc. Họ được đặt vào những cảnh quan phi thực, nơi cây cối có kích thước vượt quá tỷ lệ con người, động vật xuất hiện như những chủ thể có khả năng tương tác, và các hình thể con người có thể chuyển hóa sang những dạng thức lai. Sự biến đổi này làm suy yếu những ranh giới vốn được xem là ổn định giữa con người và phi nhân, cơ thể và môi trường, tự nhiên và văn hóa, thực tại và giấc mơ.

Hội họa như một phương thức kiến tạo tri thức

Trong tuyên ngôn nghệ thuật của mình, Iris Sa nhiều lần đề cập đến tác phẩm như một “cuộc đối thoại nội tâm”. Cô sử dụng việc vẽ để đi qua những lớp nhân cách khác nhau và khám phá những phiên bản khác của chính mình. Vì vậy, quá trình sáng tác không bắt đầu và kết thúc với việc biểu đạt một ý tưởng đã được xác định trước. Ngược lại, hình ảnh dường như trở thành phương tiện để ý tưởng được hình thành. Điều này cho phép nhìn nhận hội họa của Iris Sa như một thực hành mang tính nhận thức: vẽ không chỉ để biểu đạt một thế giới đã biết, mà để tìm hiểu một thế giới chưa hoàn toàn được biết đến.

Các nhân vật nữ thường có cơ thể tròn đầy, được bao phủ bởi những mảng màu phẳng và mềm, hòa vào bảng màu của tự nhiên. Xanh, tím và hồng tạo nên một không gian có tính mộng mị, trong khi gương mặt lại thường giữ khoảng cách, che giấu cảm xúc hoặc nhìn thẳng với một thái độ khó xác định. Sự tương phản giữa vẻ đẹp thị giác và trạng thái tâm lý không rõ ràng tạo ra một dạng căng thẳng đặc trưng trong tác phẩm. Ở đây, cơ thể người phụ nữ không được trình bày như một đối tượng để quan sát mà như một chủ thể chưa hoàn tất, luôn trong quá trình biến đổi.

Từ nữ giới đến thế giới phi nhân

Một yếu tố quan trọng khác trong thực hành của Iris Sa là sự hiện diện của động vật và thực vật. Nếu người phụ nữ là trung tâm của thế giới hình ảnh, thì tự nhiên cung cấp cho thế giới đó một hệ thống quan hệ rộng hơn, nơi con người không còn giữ vị trí trung tâm tuyệt đối. Những thân cây khổng lồ tạo ra sự mất cân bằng về tỷ lệ giữa con người và môi trường. Động vật không chỉ xuất hiện như những biểu tượng mà có thể trở thành bạn đồng hành, đối tượng quan sát hoặc những chủ thể sở hữu một dạng tri thức khác. Thực vật được nhân cách hóa và trao cho những đặc tính gần với cơ thể con người. Cách tiếp cận này có thể được liên hệ với những quan niệm về thuyết vật linh (animism) mà Iris Sa quan tâm trong quá trình tìm hiểu nghệ thuật đương đại châu Á. Tuy nhiên, thay vì hiểu animism đơn giản như niềm tin rằng vật thể tự nhiên có linh hồn, trong thực hành của Iris Sa, nó có thể được đọc như một nỗ lực làm lung lay sự phân chia giữa chủ thể và vật thể, giữa con người và môi trường.

Một vũ trụ học của sự trở thành

Việc Iris Sa liên tục tạo ra những thế giới song song đặt ra một câu hỏi rộng hơn về chức năng của nghệ thuật: nghệ thuật có thể làm gì khi ngôn ngữ và thực tại không đủ để chứa đựng một kinh nghiệm? Vẽ, đối với cô, là một cách để tổ chức những mảnh ký ức, cảm xúc và trực giác chưa có hình dạng. Thông qua màu sắc, tỷ lệ, hình thể và sự kết hợp giữa những yếu tố thực và phi thực, nghệ sĩ xây dựng một hệ thống hình ảnh cho những điều không thể dễ dàng được gọi tên. Vì vậy, “vũ trụ” của Iris Sa không nên được hiểu như một thế giới tưởng tượng tách biệt khỏi thực tại. Nó là một vũ trụ thay thế được xây dựng từ chính những chất liệu của thực tại: ký ức gia đình, hình ảnh người mẹ, trải nghiệm về cơ thể phụ nữ, thiên nhiên, động vật, truyền thống văn hóa và những trạng thái vô thức.

Các tác phẩm vì vậy không chỉ kể câu chuyện về phụ nữ, mà đặt ra câu hỏi về khả năng kiến tạo thế giới từ vị trí của một chủ thể nữ. Đó là một thế giới trong đó cơ thể không còn bị giới hạn bởi những định nghĩa có sẵn; trong đó ký ức có thể biến thành huyền thoại; trong đó thiên nhiên không còn là phông nền; và trong đó con người không phải là hình thức tồn tại duy nhất có khả năng cảm nhận, ghi nhớ hay tạo ra ý nghĩa. Trong thực hành của Iris Sa, hội họa trở thành một phương thức để đi từ cái đã biết đến cái chưa biết từ ký ức đến tưởng tượng, từ cơ thể đến cảnh quan, từ con người đến phi nhân, và từ một bản dạng cố định đến khả năng liên tục trở thành.

Thế giới ấy không được tìm thấy. Nó được tạo ra.

Và chính hành động tạo ra thế giới đó trở thành cách Iris Sa hiểu về sự tồn tại của mình.

Xem Catalogue triển lãm